HISTORIA Wielcy historycy Kronikarze

"Nie chodzi mi nigdy
o zwykłe gromadzenie faktów"
Ryszard Kapuściński

Kontakt:
jogaila30[at]gmail.com

Sławni historycy, dziejopisarze

Hekatajos

Hekatajos z Miletu (ur. ok. 550 p.n.e., zm. między 480 p.n.e. a 475 p.n.e.), grecki historyk pochodzący z Miletu.
Prowadził działalność polityczną, był przeciwnikiem antyperskiego powstania, które wybuchło z inicjatywy Histiajosa, tyrana jego rodzinnego miasta w 499 p.n.e. (powstanie jońskie).
Do historii przeszedł jednak jako autor dwóch dzieł, historycznego Genealogiai (krytyka dotychczasowego przedstawiania dziejów Grecji, pierwsze próby krytycznego traktowania źródeł) i geograficznego Ges Periodos (Obejście świata/ziemi) - opartego na obserwacjach poczynionych podczas podróży do Egiptu i Scytii, z dołączoną poprawioną mapą Anaksymandra z Miletu.

W Genealogiai Hekatajos przedstawia grecką tradycję i mity, podchodzi jednak do podań z ostrożnością, odrzucając fragmenty jego zdaniem zbyt nieprawdopodobne. Z tego powodu jest traktowany jako pierwszy w dziejach badacz krytycznie podchodzący do źródeł, starający się odróżniać fakty od zmyśleń.
Pod koniec VI wieku p.n.e., pisze o greckiej kolonii Massalia (dziś Marsylia) przekazując informację o jej położeniu w kraju Ligurów, niedaleko kraju Celtów (jedno z pierwszych źródeł pisanych wspominających o Celtach).

Hekatajos jest uważany także za pisarza, który jako pierwszy ówcześnie znany świat podzielił na Europę i Azję. Jego dzieła przetrwały jedynie we fragmentach, wiadomo jednak iż korzystał z nich Herodot.

Literatura - Główne źródło: portalwiedzy.onet.pl; pl.wikipedia.org.

Herodot

Herodot z Helikarnasu (ok. 485-426 p.n.e.) Grecki podróżnik i historyk, którego prace są szczególnie cennymi źródłami dającymi podstawy późniejszej historii Egiptu, Persji, Babilonii.

Autor dzieła historycznego pt. Dzieje (Historiai¹⁾), w którym przedstawił historię wojen grecko-perskich (do bitwy pod Platejami) jako przejawy odwiecznego konfliktu między Europą a Azją. W dziele tym opowiedział także historię krain, które wchodziły w skład obu walczących stron (a więc m.in. Persji, Lidii, Babilonu, Egiptu). Oprócz faktów politycznych podał szereg wiadomości dotyczących życia i obyczajów mieszkańców. W dziele jego widać zaczątki krytyki historycznej.
Uczeni aleksandryjscy podzielili Dzieje na 9 ksiąg, nazywając je imionami muz.

Za przykładem Cycerona przyjęło się nazywać Herodota zaszczytnym mianem "ojca historii".
Pełne informacje, więcej znajdziesz tutaj-> Herodot z Halikarnasu

Literatura - Główne źródło: "Słownik kultury antycznej", pod red. L. Winniczuk, Warszawa 1991. Także: Herodot "Dzieje" Wyd.Ossolineum,2006; pl.wikipedia.org. Herodot

Tukidydes

Tukidydes z Aten (Inaczej: Tucydydes) - urodzony ok. 460 p.n.e. - zmarł między 404-393 p.n.e.) grecki historyk.
Pochodził z zamożnej rodziny artystokratycznej. Syn Olorosa (króla trackiego?). Z dużym prawdopodobieństwem spokrewniony ze znanym wodzem ateńskim Kimonem
Posiadał prawo użytkowania kopalni złota w Tracji.

Dzięki znaczeniu, jakie miał w Tracji, powierzono mu podczas wojny w roku 424 p.n.e. stanowisko stratega na wyspie Tazos. Fakt, że wezwany na pomoc przez stratega ateńskiego w Amfipolis, Euklesa, spóźnił się z odsieczą (IV, 104/5), zadecydował o jego dalszych losach.
Mówi o tym w ten sposób w księdze V, 26: "Tak się złożyło, że po mej strategii pod Amfipolis musiałem dwadzieścia lat spędzić z dala od ojczyzny. Miałem wtedy sposobność dokładniej śledzić wypadki zarówno po jednej, jak i po drugiej stronie, a na skutek wygnania szczególnie po stronie peloponeskiej."
Przez 20 lat przebywał poza Atenami (w Tracji i na Peloponezie) i obserwując wypadki toczącej się wojny zbierał materiały do jej dziejów.
Do Aten wrócił dopiero po wojnie. O tym, że był w Atenach w roku 404, można wnioskować na podstawie tego, że oglądał resztki murów łączących Ateny z Pireusem, zburzonych przez Lizandra w roku 404.

Monografia Wojna peloponeska doprowadzona do 411r. p.n.e. opublikowana została po śmierci Tukidydesa. W swoim dziele Tacyt reprezentuje konsekwentny racjonalizm; odrzuca wiarę w interwencję bogów w bieg dziejów; jego zdaniem historią kierują ludzie zgodnie ze swoimi interesami, których ujawnienie należy do zadań historyka.
Zasługą Tukidydesa jest stworzenie zasad krytyki źródeł. Tukidydes pierwszy potraktował historię jako naukę, która powinna dostarczyć obiektywnych wiadomości o przeszłości. Dążenie do ujmowania opisywanych wypadków w ich związku przyczynowym oraz krytyczny stosunek do wykorzystywanych źródeł zbliżają dzieło Tukidydesa do dzieł historiografii nowożytnej.

Było ono pilnie czytywane w starożytności, potem, na skutek upadku cesarstwa rzymskiego i związanej z tym ruiny cywilizacyjnej, poszło na zachodzie w zapomnienie. Jego znajomość przetrwała za to w cesarstwie bizantyjskim. W XV wieku, na skutek napływu uciekinierów ze zdobytego przez Turków Konstantynopola, pojawiło się we Florencji i Wenecji, następnie zostało przetłumaczone na łacinę i wydane drukiem w roku 1502.
Wojna peloponeska jest obecnie cennym źródłem historycznym, miała też duży wkład we współczesną historiografię.

Tukidydesa nie interesują, tak jak poprzedników, czasy odległe czy mityczne, o których nic pewnego wiedzieć nie można: pragnie on poznać czasy sobie współczesne i zrozumieć sens wielkich wypadków historycznych, wśród których przyszło mu żyć. Odgraniczając się wyraźnie od dawnych logografów, w ten sposób ujmuje swe stanowisko (I, 22): "Jeśli chodzi o słuchaczy, to dzieło moje, pozbawione baśni, wyda im się może mniej interesujące, lecz wystarczy mi, jeśli uznają je za pożyteczne ci, którzy będą chcieli poznać dokładnie przeszłość i wyrobić sobie sąd o takich samych lub podobnych wydarzeniach, jakie zgodnie ze zwykłą koleją spraw ludzkich mogą zajść w przyszłości. Dzieło moje jest bowiem dorobkiem o nieprzemijającej wartości, a nie utworem dla chwilowego popisu."

Tukidydes był jednym z najbardziej postępowych ludzi swej epoki: znaczenie jego dla historii jest tak samo wielkie jak Demokryta dla filozofii. Mimo że miał swoje sympatie i antypatie polityczne oraz wyrażał poglądy warstwy społecznej, z której pochodził, potrafił wznieść się na wysoki poziom obiektywizmu i stworzył podstawy krytyki historycznej. Metodami swymi wyprzedził daleko epokę sobie współczesną: nic dziwnego, ze nie znalazł następców. Historiografia grecka nie poszła drogą wskazaną przez niego, lecz drogą o wiele łatwiejszą, wskazaną przez jego poprzednika - Herodota. Mimo to rację miał Tukidydes nazywając swe dzieło "dorobkiem o nieprzemijającej wartości": czasy nowożytne uznały w nim słusznie największego historyka świata antycznego.

Literatura - Główne źródło: "Słownik kultury antycznej", pod red. L. Winniczuk, Warszawa 1991. Tukidydes "Wojna peloponeska", z gr. przełożył, przedmową i przypisami opatrzył Kazimierz Kumaniecki, Warszawa 2003. Także: biizy.com, pl.wikipedia.org.

Ksenofont

Ksenofont (gr. Xenophon; ok. 430 p.n.e. - ok. 355 p.n.e.) - ateński pisarz, historyk, najemnik wojskowy, syn Gryllosa z demu attyckiego Erchia.
Uczeń Sokratesa, gorący rzecznik ustroju spartańskiego.

W roku 401 p.n.e. opuścił Ateny i przyłączył się do greckich najemników na usługach satrapy perskiego Cyrusa (w staroperskim Kurusz) Młodszego, walczącego o tron Persji ze starszym bratem Artakserksesem II.
Pod Kunaksą, niedaleko Babilonu, gdzie Eufrat zbliża się do Tygrysu, doszło do decydującej bitwy. Początkowo greccy hoplici rozbili całkowicie lewe skrzydło armii Artakserksesa. Jednak śmierć Cyrusa i ucieczka jego wojsk azjatyckich zmieniła zwycięstwo w klęskę.
Persowie zwabili i podstępnie zamordowali dowódców greckich. Najemnicy greccy, pozbawieni wyższych dowódców, wybrali na jednego z wodzów właśnie Ksenofonta. Poprowadził on oddziały greckie w drogę powrotną, liczącą tysiąc mil, wiodącą przez pustynie i góry Armenii aż do Morza Czarnego (tzw. marsz dziesięciu tysięcy). Wykazał się wówczas dużą energią i talentami dowódczymi.

Po powrocie wstąpił na służbę króla trackiego Seteusa, potem był zaciężnym żołnierzem spartańskim (walki z perskimi satrapami Farnabazosem i Tissafernesem), a od 395 p.n.e. jako przyboczny oficer króla Sparty Agesilaosa walczył przeciw rodzinnemu miastu, która zakończyła się zwycięstwem Sparty nad Atenami i Tebami pod Koroneją w 394 p.n.e. Ateńczycy uznali go wówczas za wyjętego spod prawa i wygnali, Spartanie natomiast podarowali mu posiadłość w Elidzie w pobliżu Olimpii.
Po klęsce Spartan pod Leuktrami w 371 p.n.e. wypędzony został przez mieszkańców Elidy i zmuszony do osiedlenia się w Koryncie. W 369 p.n.e., po zawarciu pokoju między Atenami i Spartą, uzyskał amnestię, z której skorzystał w 365 p.n.e. wracając do rodzinnego miasta, gdzie spędził resztę swego życia.

Ksenofont był wybitnym pisarzem, autorem licznych dzieł historycznych, politycznych i wojskowych.

Zachowały się wszystkie pisma Ksenofonta:

Ksenofont zdobywał czytelnika interesującym opisem i ciekawą tematyką. Pisał prostym językiem. W czasach cesarstwa jego język stał się wzorem do naśladowania (Cezar, Sallustiusz, Warron, Cycero, Tacyt, Swetoniusz). Popularny w czasach bizantyjskich (wyciągi z dzieł od IX w.). Przetłumaczony przez humanistów na łacinę.

Literatura - Główne źródło: "Popularna Encyklopedia Powszechna" FOGRA Oficyna Wydawnicza; "Encyklopedia Powszechna" Wydawnictwa Gutenberga Także: portalwiedzy.onet.pl, wiw.pl, pl.wikipedia.org.

Eforos z Kyme

Eforos z Kyme (ok. 405-330 p.n.e.), grecki historyk i inicjator kierunku retorycznego w historiografii greckiej. Autor m.in. pierwszej, zachowanej we fragmentach, historii powszechnej (29 ksiąg i 1 księga uzupełnień napisana przez syna Eforosa z Kyme) opisującej czasy do najazdu Dorów do 341 p.n.e.

Jego praca stała się powszechnie uznaną wersją historii greckiej do połowy IV w. p.n.e. i źródłem, z którego korzystali Strabon i Diodor.

Literatura - Główne źródło: "Encyklopedia WIEM " 2006

Hekatajos z Abdery

Hekatajos z Abdery (gr. ???????? ? ????????? Hekataios ho Abderites, łac. Hecataeus) - filozof i historyk grecki, uczeń Pyrrona z Elidy.
Żył na przełomie IV i III w. p.n.e., przebywał w Egipcie za Ptolemeusza I. Autor dzieł O poezji Homera i Hezjoda, O Hyperborejczykach i najbardziej znanego O Egipcie.
Z jego pism niemal nic się nie zachowało. Był pierwszym autorem greckim piszącym o Żydach. Fragment dotyczący Żydów wykorzystał Diodor Sycylijski w księdze XL Biblioteki historycznej, zachowanej u Focjusza. Przypisywane mu przez Józefa Flawiusza dzieło O Żydach jest tekstem judeohelleńskim z II w. p.n.e.

Timajos

Timaios (ok. 350 - ok. 250 p.n.e.), historyk grecki z Sycylii. Syn Andromachosa, tyrana Tauromenion. Od 312 p.n.e. na wygnaniu w Atenach. Autor historii Sycylii i południowej Italii (Sikelika - historia w 38 księgach, zachowana w niewielkich fragmentach), obejmującej dzieje od czasów najdawniejszych do 264 p.n.e. W swoim dziele oparł chronologię na olimpiadach.

Literatura - Główne źródło: "Encyklopedia Powszechna" Wydawnictwa Gutenberga; portalwiedzy.onet.pl;

Tytus Liwiusz

Titus Livius (59 p.n.e. - 17 n.e.) - największy obok Tacyta rzymski historyk pochodzący z miasta Patavium (dziś Padwa). Niewiele informacji dotyczących jego życia zachowało się do naszych czasów. Autor monumentalnego dzieła o historii Rzymu.

Pochodził z zamożnej rodziny i we wczesnej młodości przeniósł się do Rzymu, gdzie otrzymał staranne wychowanie oraz wykształcenie filozoficzne i historyczne.
Mimo pochodzenia z zamożnej rodziny nie zajął się zwykłą dla Rzymian działalnością polityczną, nie sprawował urzędów, nie zasiadał w Senacie. Całe życie zajmował się nauczaniem retoryki i pisaniem.
Pod koniec życia wrócił do rodzinnego miasta, gdzie też i zmarł.

Spuścizną Liwiusza jest dzieło historyczne opisujące wydarzenia od założenia tego miasta aż do roku 9 n.e. Dzieło zatytułowane było Od założenia Miasta (łac. Ab Urbe condita libri CXLII) i miało objętość 142 woluminów, które powstawały i były kolejno wydawane w latach od 29 r. p.n.e. aż do 9 r. n.e. (a więc przez około 40 lat). Niestety, z jego wielkiego dzieła zachowała się tylko jedna czwarta. Księgi omawiające czasy współczesne Liwiuszowi zaginęły. W całości zachowało się 35 ksiąg.
Dzieło swego życia zaczął pisać ok. 27r. p.n.e. Dzieło rozpoczyna opis epoki legendarnej (wędrówki Eneasza), a kończy śmierć Druzusa, pasierba Augusta, przypadająca na rok 29 p.n.e.
Przetrwały jedynie:

Cel dydaktyczny i moralizujący dzieła zaznaczony jest wyraźnie w przedmowie: "W historii to jest przede wszystkim owocne i zbawienne, że można z niej dowiedzieć się, czego jednostka i państwo powinny unikać, a co naśladować". Według Liwiusza starożytny Rzym może dostarczyć wielu przykładów godnych naśladowania. Dlatego też chętnie odwraca oczy od nowszych czasów, "kiedy siły najwybitniejszego ze wszystkich ludów same się niszczą", i przenosi się myślą w przeszłość, kiedy, zdaniem jego, kwitły mores maiorum.
Liwiuszowi bynajmniej nie idzie o wydobycie nowych faktów ani o pogłębienie badań nad przeszłością Rzymu; głównym celem pisarza, który ma wyraźne oblicze prooptymackie i utwierdza swym dziełem ideologię warstw posiadających, jest uwypuklenie wielkości dawnego Rzymu i stwierdzenie późniejszego upadku moralności.
Z tego jednak, co zachowało się z jego dzieł, widać, że zamiar swój w pełni zrealizował; dał historię, której bohaterem jest wyidealizowany przez niego populus Romanus. Zarówno talentem pisarskim, jak i dramatycznym ujęciem wypadków historycznych przewyższył Liwiusz poprzednich annalistów i wbrew Cyceronowi, który utrzymywał, że w jego czasach nie było historii rzymskiej napisanej z talentem i że dziełom historycznym brak siły, godności i pełni, dał dzieło spełniające te właśnie postulaty. Uwielbienie dla mores maiorum i dla prastarych instytucji bijące z dzieła Liwiusza wiąże się z podobnymi tendencjami, które panowały w kołach princepsa, nic dziwnego więc, że cesarz i historyk byli przyjaciółmi. Historia Liwiusza jest jednym z najbardziej wymownych świadectw dążeń ożywiających okres Augusta.

W pracy wykorzystywał Liwiusz dostępne prace historyków greckich i rzymskich, m.in.: greckich dzieł Polibiusza, rzymskich annalistów jak Celiusz Antypater, Waleriusz Antias, Fabiusz Piktor, Klaudiusz Kwadrygiusz, Lucjusz Eliusz Tubero, Kalpurniusz Pizon czy Gajus Licyniusz Macer; także dokumenty urzędowe Senatu, korespondencję dyplomatyczną, dokumenty wojskowe i tym podobne, zaginione dziś, materiały źródłowe.
Tak więc wartość wiadomości historycznych zawartych w jego dziele zależy od jakości źródeł, na których pisząc dane księgi się opierał.
W swoim stylu łączył Liwiusz elementy poezji i retoryki.
Dzieło Liwiusza pozostaje do dziś jednym z kluczowych źródeł do poznania historii Rzymu i państw ościennych.

To właśnie Tytus przekazał nam legendę o Romulusie i Remusie, legendarnych założycielach Rzymu.

Mimo braków dzieło Liwiusza stało się popularne już za życia autora, było źródłem informacji i wzorem dla wielu jego następców. Drugą młodość przeżywało w okresie renesansu.
Wywarło duży wpływ na polskie piśmiennictwo historyczne (m.in. na Jana Długosza).
Liwiusz był także autorem pism filozoficznych i traktatu retorycznego, któremu nadał formę listu do syna. Prace te nie zachowały się do naszych czasów.

Literatura - Główne źródła: Kazimierz Kumaniecki "Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu". Część RZYM; portalwiedzy.onet.pl; pl.wikipedia.org; histurion.pl. http://www.thelatinlibrary.com/liv.html

Pliniusz Starszy

Pliniusz Starszy, Gaius Plinius Secundus, zwany Maior (23 r. n.e. - 79 r. n.e.) rzymski pisarz, uczony i historyk, pochodził z Comum Novum (południowa Italia), wyższy urzędnik rzymskiej administracji w Galii Narbońskiej, Afryce, Hiszpanii i Galii Belgijskiej. Walczył z Germanami.
Pod koniec życia był komendantem floty w Misenum.

Znany głównie jako autor Historii naturalnej (Naturalis Historia) w 37 księgach, zawierających w sumie 2493 paragrafów (wydanie polskie tom 1-10, 1845), dzieła będące pierwowzorem systematycznej encyklopedii, dedykowanego Tytusowi, synowi Wespazjana, w którym zajmuje się opisem świata, ciał niebieskich, zjawisk meteorologicznych, a także geografią, etnologią, antropologią, fizjologią i psychologią, zoologią i anatomią, botaniką, ogrodnictwem, rolnictwem, lekami roślinnymi i odzwierzęcymi, mineralogią, obróbką metali i sztuką.

Pliniusz Starszy podał, że korzystał z dzieł 327 pisarzy greckich i 146 pisarzy łacińskich (przestudiował ponad 2000 ksiąg). Praca Pliniusza Starszego, opierająca się na różnych i często niesprawdzonych źródłach, stanowiła w wielu dziedzinach główne źródło wiedzy aż do czasów odrodzenia. (częstokroć ekscerpowanych²⁾, np. w "Medicina Plinii" z IV w. (wyd. Rose, 1875) i przez Solinusa ("Collectanea rerum memorabilium" ok. 250 r., nowo opracowane w VI. w. pt. "Polyhistor"). Wyd. Mayhoff (1892-1908).
Praca Pliniusza stała się punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń przyrodników piszących własne "historie naturalne" i przez ponad półtora tysiąca lat funkcjonowała jako źródło pewnej wiedzy o świecie przyrody - np. pierwszy wybitny polski zoolog, Jan Jonston z Szamotuł (Jonstonus) w dziele nie przez przypadek zatytułowanym Historia Naturalis (Frankfurt, Amsterdam 1650-1653) - podobnie jak inni przyrodnicy tamtego okresu - twierdził, że zamierza jedynie przedstawić całość świata zwierzęcego w oparciu o najznakomitszych uczonych starożytności - Arystotelesa i Pliniusza.
Tytułowanie prac przyrodniczych "historiami naturalnymi" było popularne aż do drugiej połowy XIX wieku.

Inne dzieła Pliniusza Starszego nie zachowały się (prace z retoryki, wojskowości, dzieła historyczne np. O wojnach germańskich). Zginął w czasie wybuchu Wezuwiusza, próbując ratować ludność i obserwując niecodzienne zjawisko przyrodnicze.

Literatura - Główne źródło: portalwiedzy.onet.pl; "Encyklopedia Powszechna" Wydawnictwa Gutenberga; Także: historianaturalis.pl

Tacyt

Tacyt (ok. 55-120) Publius (Caius) Cornelius Tacitus, najwybitniejszy historyk rzymski, mówca, polityk, adwokat.
Był rodowitym Rzymianinem, ale urodził się prawdopodobnie w Galii. Uczył się retoryki u Kwintyliana. W 77 roku ożenił się z córką konsula Agrykoli, który podbił Brytanię i został jej namiestnikiem.

Tacyt był homo novus, czyli pierwszą osobą w rodzie, która objęła wyższe urzędy i weszła do senatu.
Piastował wiele urzędów; za Tytusa został kwestorem i wszedł do senatu; za Domicjana był trybunem ludowym, członkiem kolegium kapłańskiego i pretorem; za Nerwy w 97 konsulem; za Trajana prokonsulem prowincji Azja; umarł za rządów Hadriana.
Urzędy te odciągały go od pracy historyka, którą podjął po świadomym zrezygnowaniu z funkcji mówcy.

Prace zaczął publikować dopiero po śmierci Domicjana w 96 r., kiedy ustał panujący za tego cesarza terror. Najpierw ukazały się: Dialog o mówcach (Dialogus de oratoribus), w którym uzasadniał upadek wymowy zanikiem życia politycznego - w czasach niedostatecznej swobody słowa zawód mówcy nie może być dobrze wykonywany (Dialog w czasie terroru wprowadzonego przez Domicjana był rozpowszechniany anonimowo). Prawdopodobnie za cesarza Trajana wydał już pod swoim nazwiskiem pracę Żywot Juliusza Agrykoli (De vita et moribus Iulii Agricolae). Była to praca poświęcona teściowi, ale malująca jego życie na szerokim tle historycznym.

Następnie napisał pierwszą monografię etnograficzną obcych plemion Germania - poświęconą stosunkom politycznym i społecznym, jak też obyczajom i religii zamieszkujących go ludów. W dziele tym uderza rzetelność i obiektywizm autora. Kilka wzmianek odnosi się do plemion zamieszkujących ziemie dzisiejszej Polski (lud Lugiów i Wenetów).

W latach 104-109 ukazały się Dzieje (Historiae) w 12 (lub 14) księgach, obejmujące okres od Galby, przez Otona, Witeliusza, Wespazjana, Tytusa do Domicjana, czyli lata 69-96 (zachowane księgi. 1-4, oraz początek 5).
W latach 109-116 powstały Roczniki (Annales) w 16 (lub 18)księgach, obejmujące okres od śmierci Augusta do Nerona, tj. lata 14-68 (zachowane księgi 1-4, 12-15, częściowo 5, 6, 11, 16). Znakomite charakterystyki postaci, dojrzały sąd, surowy i zwięzły styl pełen szlachetnego patosu czynią z pism Tacyta arcydzieła literatury światowej.

W czasach nowożytnych z dzieł Tacyta korzystał N. Macchiavelli w Księciu i od tego czasu wzbudziły one zainteresowanie (zwłaszcza w XVII i XVIII w.). W Polsce Tacyt znany był już w XVI w., a w XVIII w. przełożył jego dzieła Adam Naruszewicz. Przekład całości zachowanych dzieł Tacyta został wydany w 1957.

Literatura - Główne źródło: "Słownik kultury antycznej", pod red. L. Winniczuk, Warszawa 1991. Także: pl.wikipedia.org; portalwiedzy.onet.pl.

PS. Strona będzie stale rozbudowywana i udoskonalana w miare posiadanego czasu i środków.
Jeśli masz ochotę ją wesprzeć wejdź tutaj: Historia-Historycy->dotacje

A może masz ochotę poczytać książki spisane na papierze? :)
Bardzo dobre księgarnie internetowe. Znakomita obsługa.

Nasze strony: Praca w domu, EMPIK, GSM, Poser Time, Praca, Programy partnerskie Banki PayPal, Banki internetowe

Site Design by jogaila
Wszelkie prawa zastrzeżone ® © jogaila 2003-2007